X
Szanowny Użytkowniku
25 maja 2018 roku zaczęło obowiązywać Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r (RODO). Zachęcamy do zapoznania się z informacjami dotyczącymi przetwarzania danych osobowych w Portalu PolskieRadio.pl
1.Administratorem Danych jest Polskie Radio S.A. z siedzibą w Warszawie, al. Niepodległości 77/85, 00-977 Warszawa.
2.W sprawach związanych z Pani/a danymi należy kontaktować się z Inspektorem Ochrony Danych, e-mail: iod@polskieradio.pl, tel. 22 645 34 03.
3.Dane osobowe będą przetwarzane w celach marketingowych na podstawie zgody.
4.Dane osobowe mogą być udostępniane wyłącznie w celu prawidłowej realizacji usług określonych w polityce prywatności.
5.Dane osobowe nie będą przekazywane poza Europejski Obszar Gospodarczy lub do organizacji międzynarodowej.
6.Dane osobowe będą przechowywane przez okres 5 lat od dezaktywacji konta, zgodnie z przepisami prawa.
7.Ma Pan/i prawo dostępu do swoich danych osobowych, ich poprawiania, przeniesienia, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania.
8.Ma Pan/i prawo do wniesienia sprzeciwu wobec dalszego przetwarzania, a w przypadku wyrażenia zgody na przetwarzanie danych osobowych do jej wycofania. Skorzystanie z prawa do cofnięcia zgody nie ma wpływu na przetwarzanie, które miało miejsce do momentu wycofania zgody.
9.Przysługuje Pani/u prawo wniesienia skargi do organu nadzorczego.
10.Polskie Radio S.A. informuje, że w trakcie przetwarzania danych osobowych nie są podejmowane zautomatyzowane decyzje oraz nie jest stosowane profilowanie.
Więcej informacji na ten temat znajdziesz na stronach dane osobowe oraz polityka prywatności
Rozumiem
more_horiz
Historia

Szalom Asz - pisarz, który nie bał się poruszać tematów tabu

Ostatnia aktualizacja: 10.07.2021 05:40
10 lipca 1957 roku w Londynie zmarł Szalom Asz - jeden z najpopularniejszych pisarzy tworzących w języku jidysz. Niejednokrotnie potępiany przez środowiska żydowskie, zasłynął swoim kontrowersyjnymi dziełami, w których chętnie poruszał temat biedy, prostytucji, czy homoseksualizmu.
Szalom Asz. Nieznane są personalia pozującej z nim kobiety
Szalom Asz. Nieznane są personalia pozującej z nim kobiety Foto: NAC/Domena publiczna

W swojego siedemdziesięciosiedmioletniego życia wydał ponad trzydzieści utworów - od momentu debiutu, praktycznie nie było roku, w którym nie ukazałaby się jego nowa książka. Mimo iż za czasów swojego życia był jednym z najbardziej znanych pisarzy żydowskich, jego dorobek jest dziś w Polsce prawie zupełnie zapomniany.

Odrzucony przez najbliższych

Szalom Asz urodził się 1 listopada 1880 roku w Kutnie w wielodzietnej rodzinie chasydzkiej. Jego ojciec – Moszka Asz – był handlarzem bydła, natomiast matka Frajda Malka z domu Widawska zajmowała się domem. Odebrał tradycyjne religijne wykształcenie – uczęszczał do chederu i do jesziwy. Podobno ojciec przyszłego pisarza nalegał, żeby został rabinem, jednak Szalom Asz miał inny pomysł na życie – zainteresował się kulturą i literaturą świecką. Jego decyzje spotkały się z dezaprobatą rodziny, więc dramaturg zdecydował się opuścić Kutno.

Początkowo mieszkał we Włocławku, natomiast w 1900 roku przeniósł się do Warszawy, gdzie dzielił mieszkanie z dwoma żydowskimi poetami - Awromem Rejzenem i Hirszem Dawidem Nombergiem. Mężczyźni żyli w skrajnej biedzie. Wkrótce Szalom Asz nawiązał kontakt z Icchokiem Lejbem Perecem – wybitnym twórcą literatury jidysz. Za jego namową w tym samym roku na łamach dziennika "Der Jid" opublikował swoje debiutanckie dzieło w tym języku – opowiadanie "Mojszele". Od tego momentu Szalom Asz regularnie wydawał zbiory swoich utworów.

W 1903 roku poślubił Matyldę Szapiro – córkę znanego tłumacza i hebraisty Menachema Mendla Szapiro. Dzięki nowej rodzinie mógł bez przeszkód oddać się pisarstwu, co prędko zaowocowało wydaniem książki "A sztetl" (jid. "Miasteczko") w 1904 roku. Utwór przedstawia codzienne życie mieszkańców małej miejscowości i był inspirowany rodzinnymi stronami autora. 

Początkowo dzieło – napisane w języku jidysz - ukazywało się w odcinkach na łamach pisma "Der Frajnd". Już wówczas zostało ciepło przyjęte zarówno przez krytyków, jak i czytelników. Kilka lat później książka została przetłumaczona na język polski.

Tak ocenił ją Bolesław Leśmian w "Nowej Gazecie" w 1911 roku: "Książka budzi ciekawość niezwykłą i dzięki rozpędowi, z którym jest pisana, i dzięki niespodzianym scenom, od których się roi tajemnicze wnętrze ludnego miasteczka. [...] Istnieją tu domy zapadłe i na wpół zrujnowane, których właścicielami są wszyscy naraz i nikt z osobna. Istnieją tu ludzie, którzy wszyscy razem stanowią całość nierozerwalną i niepodzielną. [...] Bohaterem tej książki jest nie człowiek, lecz całe Miasteczko".

Życie na walizkach

Najbardziej znanym dziełem Szaloma Asza był jednak "Got fun nekome" (jid. "Bóg zemsty") z 1907 roku. Akcja sztuki dzieje się w domu publicznym. Bohaterowie utworu zmagają się z wieloma dylematami moralnymi, skrajną biedą i ludzką chciwością. Ponadto autor w swoim dramacie umieścił wątki homoseksualne. "Bóg zemsty" wzbudził nie lada kontrowersje – żydowskie środowiska religijne okrzyknęły nawet autora zdrajcą narodu. 

Głównym bohaterem sztuki jest Jankiel. Ten z pozoru stateczny, przyzwoity ojciec i mąż, prowadzi w suterenie swojej kamienicy dom publiczny. Sytuacja komplikuje się, gdy jego córka Ryfka zostaje uwiedziona przez prostytutkę. 

Szalom Asz chętnie nawiązywał kontakty z polskimi artystami – regularnie odwiedzał Kraków, gdzie spotykał się między innymi ze Stefanem Żeromskim, Stanisławem Witkiewiczem i Marią Dąbrowską. Stąd wiele utworów pisarza było tłumaczonych na język polski.

W 1908 roku odwiedził Palestynę, a dwa lata później Stany Zjednoczone. Rozpoczął się jeden z najpłodniejszych okresów życia Szaloma Asza – do 1918 roku wydał dziewięć utworów. Do najbardziej znanych należy dramat "Der weg tsu zich" (jid. "Droga do samego siebie"). W tym samym czasie pisarz zaangażował się również w propagowanie pomysłu proklamowania jidysz jako narodowego języka żydowskiego.

Po wybuchu I wojny światowej Szalom Asz zamieszkał na stałe w Stanach Zjednoczonych, gdzie zaczął pracować w gazecie "Forwerts". Jednocześnie został jednym ze współzałożycieli American Jewish Joint Distribution Committee, czyli tak zwanego Jointu. Istniejąca do dziś organizacja zajmuje się wspieraniem – głównie finansowym – życia i inicjatyw żydowskich. Nie porzucił jednak literatury – regularnie wydawał coraz to nowe utwory. W 1918 roku ukazała się jego książka "Onkl Mozes" (jid. "Wujek Mojżesz") przedstawiająca żydowską społeczność zamieszkującą nowojorską dzielnicę Lower East Side.

Po zakończeniu I wojny światowej opublikował powieści "Kidusz ha-Szem" ("Uświęcenie Imienia Bożego") i "Di kiszefmacherin fun Kastilie" (jid. "Czarodziejkę z Kastylii"). Obie poruszały temat cierpienia narodu żydowskiego. 

Liczne kontrowersje

W latach 30. Szalom Asz kilkukrotnie zmieniał miejsce zamieszkania – przebywał między innymi we Francji, Niemczech oraz w Polsce. Gdy nastroje antysemickie w Europie nasiliły się, powrócił do Stanów Zjednoczonych. Tam zaczął wydawać książki wchodzące w skład trylogii "Farn mabul" (jid. "Przed Potopem"). Głównym bohaterem utworów jest młody syn bogatego kupca Zachary Mirkin, który wędruje po Europie Wschodniej – odwiedza Petersburg, Warszawę i Moskwę. Jego oczami możemy podziwiać życie ówczesnych miast.

Podczas II wojny światowej Szalom Asz publikował książki zainspirowane wczesnym chrześcijaństwem – mowa tu o powieściach "Der man fun Naceres" (jid. "Człowiek z Nazaretu"), "Der Apostel" (jid. "Apostoł") i "Maria". Trylogia spotka się z ostrym sprzeciwem środowisk żydowskich, które uznały, że pisarz namawia czytelników do konwersji religijnej. Z tego powodu został nawet zwolniony z pracy redaktora w gazecie "Forwerts".

W 1946 roku ukazał się zbiór nowel pisarza poświęconych  Zagładzie - "Płonący cierń". Niedługo później Szalom Asz wydał dramat "Narodziny Hitlera".

Pisarz ostatnie lata życia spędził w Izraelu. Zmarł 10 lipca 1957 roku w Londynie.

jb

Podczas pracy korzystałam z tekstu Aleksandry Król, "Asz Szalom" opublikowanego na stronie sztetl.org, artykułu Belli Szwarcman-Czarnoty "Szalom Asz", który ukazał się na stronie culture.pl oraz recenzji Bolesława Leśmiana książki "Miasteczko" Szaloma Asza, która ukazała się w 1911 roku na łamach "Nowej Gazety".