X
Szanowny Użytkowniku
25 maja 2018 roku zaczęło obowiązywać Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r (RODO). Zachęcamy do zapoznania się z informacjami dotyczącymi przetwarzania danych osobowych w Portalu PolskieRadio.pl
1.Administratorem Danych jest Polskie Radio S.A. z siedzibą w Warszawie, al. Niepodległości 77/85, 00-977 Warszawa.
2.W sprawach związanych z Pani/a danymi należy kontaktować się z Inspektorem Ochrony Danych, e-mail: iod@polskieradio.pl, tel. 22 645 34 03.
3.Dane osobowe będą przetwarzane w celach marketingowych na podstawie zgody.
4.Dane osobowe mogą być udostępniane wyłącznie w celu prawidłowej realizacji usług określonych w polityce prywatności.
5.Dane osobowe nie będą przekazywane poza Europejski Obszar Gospodarczy lub do organizacji międzynarodowej.
6.Dane osobowe będą przechowywane przez okres 5 lat od dezaktywacji konta, zgodnie z przepisami prawa.
7.Ma Pan/i prawo dostępu do swoich danych osobowych, ich poprawiania, przeniesienia, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania.
8.Ma Pan/i prawo do wniesienia sprzeciwu wobec dalszego przetwarzania, a w przypadku wyrażenia zgody na przetwarzanie danych osobowych do jej wycofania. Skorzystanie z prawa do cofnięcia zgody nie ma wpływu na przetwarzanie, które miało miejsce do momentu wycofania zgody.
9.Przysługuje Pani/u prawo wniesienia skargi do organu nadzorczego.
10.Polskie Radio S.A. informuje, że w trakcie przetwarzania danych osobowych nie są podejmowane zautomatyzowane decyzje oraz nie jest stosowane profilowanie.
Więcej informacji na ten temat znajdziesz na stronach dane osobowe oraz polityka prywatności
Rozumiem
more_horiz
Historia

Janosik – zbójnik okryty legendą po obu stronach Tatr

Ostatnia aktualizacja: 18.03.2020 05:42
Juraj Jánošík czy Jerzy Janosik? Słynny zbójnik był Słowakiem, ale zdobył popularność także na polskim Podhalu. Po stronie słowackiej pasowano Janosika na obrońcę uciśnionych chłopów i wroga węgierskich panów, po polskiej stronie Tatr uznano go za wzór cnót i zalet rycerskich.
Audio
  • Janosik - opowieści o zbójeckim hetmanie, ulubionym bohaterze górali po obu stronach Karpat - aud. Krystyny Żebrowskiej (02.01.1976)
Zakopane, czerwiec 1972. Plan filmowy serialu telewizyjnego pt. Janosik w reżyserii Jerzego Passendorfera. Nz. Marek Perepeczko, odtwórca tytułowej roli. PAPCAF
Zakopane, czerwiec 1972. Plan filmowy serialu telewizyjnego pt. "Janosik" w reżyserii Jerzego Passendorfera. Nz. Marek Perepeczko, odtwórca tytułowej roli. PAP/CAFFoto: Maciej Sochor

307 lat temu, 18 marca 1713 roku zginął Juraj Jánošík - tatrzański zbójnik, który stał się bohaterem ludowej tradycji i ważną częścią podhalańskiego folkloru.

Harnaś 

Jánošík był słowackim chłopem. Urodził się w 1688 roku niedaleko Bańskiej Bystrzycy. W latach młodości prawdopodobnie wstąpił do armii Franciszka Rakoczego, który wzniecił na Węgrzech powstanie przeciwko rządom austriackiej dynastii Habsburgów. Po klęsce został wcielony do armii austriackiej. 

W jej szeregach zapragnął zostać zbójnikiem, kiedy w trakcie służby na zamku Bytčy na Morawach poznał zamkniętego w zamkowych lochach zbójnika Tomáša Uhorčíka.

Jánošík pomógł zbójnikowi w ucieczce z więzienia, a niedługo później opuścił armię, najprawdopodobniej wykopiony przez rodziców słonym okupem. Po zwolnieniu, Juraj Jánošík dołączył do bandy Uhorčíka i razem z nim napadał na kupieckie karawany oraz rabował folwarki szlacheckie, dwory i plebanie.

W 1711 roku Uhorčíka postanowił porzucić przestępczą drogę, a harnasiem bandy został Jánošík. Rabował jeszcze przez dwa lata, kiedy w 1713 roku został pojmany w domu swojego niegdysiejszego herszta, Tomáša Uhorčíka.

Proces Jánošíka

W protokole z rozprawy sądowej znalazły się zapiski na temat ostatnich dni życia Jánošíka w Liptowskim Mikułaszu w roku 1713. Był sądzony razem z Uhorčíkiem. Nie skorzystał z ostatniego słowa, gdzie mógł prosić o łaskę.

Wieszano za poślednie, czyli ostatnie żebro. Była to kara śmierci, która skazywała na pastwę długiego konania. Taki los spotkał Jánošíka, gdy miał zaledwie 25 lat.

Legenda zbójnika

Postać Jánošíka szybko zaczęła obrastać w ludowe legendy. Niegdysiejszy zbójnik, która rabował dla siebie i swojej bandy zyskał sławę góralskiego mściciela krzywd i bohatera.

Wokół postaci Jánošíka narosło wiele mitów. Miał zbójnikować po całych Tatrach, miał być wykształconym klerykiem, ponoć napisał list do samej cesarzowej Marii Teresy, zapraszając w gościnę do góralskiej karczmy. Podhalańscy górale powtarzali nawet, że Jánošík miał kontakt z siłami nadprzyrodzonymi.

Jerzy Janosik czy Juraj Jánošík?

W mity obrosło również pochodzenie słynnego harnasia. Polscy górale włączyli jego postaci do własnego folkloru i zaczęli przekazywać podania o Janosiku, który miał być zbójnikiem z polskiej strony Tatr.

W pierwszej połowie XIX wieku poeta Seweryn Goszczyński w trakcie podróży po Tatrach był oprowadzany po  Dolinie Kościeliskiej, w której góralscy przewodnicy pokazywali mu grotę, gdzie znajdował się szkielet pokaźnych rozmiarów, będący rzekomo szczątkami Janosika. Także dziś uczestnikom spływu przełomem Dunajca, w najwęższym miejscu, opowiada się o miejscu, w którym słynny zbójnik miał przeskoczyć rzekę.

W Polsce do rozsławienia postaci Janosika przyczynił się poeta Kazimierz Przerwa-Tetmajer. To on napisał poemat o zbójniku z Podhala. W jednym z fragmentów czytamy:

"Kozy w biegu chwyta w ostrych turniach, kiedy krzyknie wodę w stawach mąci, a ciupagą, gdy uderzy w skałę, na dwie piędzi ciupaga się wcina. Przy tym stoi w czarnej zmowie ze złem. Ni się szabla, ni kula go imię. Jego topór niewiedziony ręką, rąbie kogo rąbać mu rozkaże. A gdy zechce czarownik, to w oczach jak mgła górska stopi się i zniknie".

W XX wieku Janosik został nawet postacią polskiej popkultury za sprawą bijącego rekordy popularności serialu telewizyjnego w reżyserii Jerzego Passendorfera. W rolę charyzmatycznego harnasia wcielił się Marek Perepeczko.

Ten artykuł nie ma jeszcze komentarzy, możesz być pierwszy!
aby dodać komentarz
brak

Czytaj także

Tytus Chałubiński – darował Polakom Tatry

Ostatnia aktualizacja: 04.11.2019 06:00
– Doskonale pamiętam, jak Sabała powiedział do mnie: "Pan profesor to nieziemski człek. Nogami on tu, ale serce jego w niebie" – wspominała pasierbica Chałubińskiego, Elżbieta Bończa-Tomaszewska. Tytus Chałubiński, nazywany Królem Tatr, zmarł dokładnie 130 lat temu. 
rozwiń zwiń

Czytaj także

Kazimierz Przerwa-Tetmajer. Góry i namiętności

Ostatnia aktualizacja: 12.02.2020 05:50
Był jednym z najpoczytniejszych poetów Młodej Polski i międzywojnia. Jego erotyki rozpalały zmysły kobiet, zaś opisy ukochanych Tatr zachwycały plastycznością. W poemacie życia artysty nie zabrakło jednak strofy tragedii.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Aleksander Kostka-Napierski – zdrajca czy obrońca uciśnionych?

Ostatnia aktualizacja: 18.07.2018 06:00
- Któryż przywódca chłopski zamiast iść od wsi do wsi i rzucać żagiew antyfeudalnego buntu, zamyka się w słabo ufortyfikowanym zameczku i czeka – zastanawiał się prof. Janusz Tazbir na antenie Polskiego Radia. W historii krótkotrwałego chłopskiego buntu na Podhalu jest znacznie więcej niewiadomych.
rozwiń zwiń