X
Szanowny Użytkowniku
25 maja 2018 roku zaczęło obowiązywać Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r (RODO). Zachęcamy do zapoznania się z informacjami dotyczącymi przetwarzania danych osobowych w Portalu PolskieRadio.pl
1.Administratorem Danych jest Polskie Radio S.A. z siedzibą w Warszawie, al. Niepodległości 77/85, 00-977 Warszawa.
2.W sprawach związanych z Pani/a danymi należy kontaktować się z Inspektorem Ochrony Danych, e-mail: iod@polskieradio.pl, tel. 22 645 34 03.
3.Dane osobowe będą przetwarzane w celach marketingowych na podstawie zgody.
4.Dane osobowe mogą być udostępniane wyłącznie w celu prawidłowej realizacji usług określonych w polityce prywatności.
5.Dane osobowe nie będą przekazywane poza Europejski Obszar Gospodarczy lub do organizacji międzynarodowej.
6.Dane osobowe będą przechowywane przez okres 5 lat od dezaktywacji konta, zgodnie z przepisami prawa.
7.Ma Pan/i prawo dostępu do swoich danych osobowych, ich poprawiania, przeniesienia, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania.
8.Ma Pan/i prawo do wniesienia sprzeciwu wobec dalszego przetwarzania, a w przypadku wyrażenia zgody na przetwarzanie danych osobowych do jej wycofania. Skorzystanie z prawa do cofnięcia zgody nie ma wpływu na przetwarzanie, które miało miejsce do momentu wycofania zgody.
9.Przysługuje Pani/u prawo wniesienia skargi do organu nadzorczego.
10.Polskie Radio S.A. informuje, że w trakcie przetwarzania danych osobowych nie są podejmowane zautomatyzowane decyzje oraz nie jest stosowane profilowanie.
Więcej informacji na ten temat znajdziesz na stronach dane osobowe oraz polityka prywatności
Rozumiem
more_horiz
Historia

Między herezją a wiarą. Simone Weil – "Sokrates naszych czasów"

Ostatnia aktualizacja: 24.08.2021 05:45
24 sierpnia 1943 roku zmarła Simone Weil, myślicielka religijna i społeczna, mistyczka. – Pojmowała chrześcijaństwo mocno w duchu "Kazania na górze", a stąd zawsze brali się heretycy – mówił o niej w Polskim Radiu prof. Zbigniew Mikołejko.
Simone Weil, ok. 1930 roku
Simone Weil, ok. 1930 rokuFoto: Alois / Interfoto / Forum

Posłuchaj
21:10 wweil-2.mp3 Prof. Tadeusz Sławek o Simone Weil. Audycja z cyklu "Alfabet filozofów" autorstwa Doroty Gacek i Elżbiety Łukomskiej (PR)

 

Albert Camus - jeden z wielu, który zafascynował się myślą i postacią Simone Weil – określił ją "jedynym wielkim duchem naszych czasów". Witold Gombrowicz pisał: "Zapoznajcie się z nią, bo bije w jej dziele torturowane i mroczne serce naszych czasów". A Czesław Miłosz dodawał: "Była jedną z największych postaci, jakie ofiarował ludzkości śmiercionośny wiek dwudziesty".

Starożytna greka i prorobotnicze demonstracje

Simone Weil urodziła się 3 lutego 1909 roku w Paryżu, pochodziła z zamożnej żydowskiej rodziny o tradycjach liberalno-agnostyckich. Od wczesnej młodości wyróżniała się wiedzą i zachłannym oczytaniem (w nastoletnim wieku poznała język starogrecki, później sanskryt). Studia w École Normale Supérieure łączyła z inną swoją wielką pasją: sprawami polityczno-społecznymi (brała m.in. udział w wystąpieniu studentów przeciwko obowiązkowemu przygotowaniu wojskowemu).

Później, gdy pracowała jako nauczycielka filozofii w liceum, zarzucano jej, że chodzi na kawę z bezrobotnymi i sama płaci rachunki. Uczestniczyła również w wielu manifestacjach na rzecz poprawy życia robotników – zatrzymana podczas jednej z nich przyznała zdumionym stróżom prawa, że zawsze marzyła o aresztowaniu za taką sprawę.

Od zawsze miała ogromną potrzebę angażowania się w walkę o sprawy społeczne – nie chodziło jednak o przystąpienie do jakieś konkretnej partii, ale o działania na rzecz najbardziej potrzebujących. I współodczuwanie z tymi, którzy doznawali cierpienia i niesprawiedliwości. To m.in. sprawiło, że przez jakiś czas (1934-35) pracowała – dzięki własnym staraniom, a na przekór predyspozycjom – w fabrykach, m.in. zakładach Renault jako frezerka. Poczucie solidarności kazało jej wówczas wydawać na siebie tylko tyle, ile wynosiła skromna robotnicza pensja. Pracowała również w rolnictwie, m.in. w winnicach.

"Nie nadawała się do życia"

W 1936 roku próbowała wziąć udział w wojnie domowej w Hiszpanii – w oddziałach anarchistycznych – ale szybko (doznała poważnych oparzeń) musiała opuścić szeregi walczących. W 1942 roku wyjechała wraz z rodzicami z zajętej przed Niemców Francji i popłynęła do Nowego Jorku. Kilka miesięcy później jednak wróciła do Anglii, gdzie będzie bezskutecznie starać się o udział w… misji spadochronowej do Francji.

Była słabego zdrowia, a przy tym paliła jak smok. Od młodości cierpiała również na nieznośne bóle głowy niewiadomego pochodzenia. "Nie nadawała się do życia" – pisał o niej Czesław Miłosz. "Krótkowzroczna, fizycznie mało sprawna (…), nieustraszona".

Za jedną z przyczyn jej przedwczesnej śmierci – 24 sierpnia 1943 roku – uznaje się swoistą głodówkę: na początku 1943 roku zaczęła ponoć jeść tyle, ile jej zdaniem wynosiło minimum francuskiej racji żywnościowej. Czy był to szaleńczy gest solidarności? Chęć współodczuwania? A może, jak sugeruje choćby Czesław Miłosz, było w tym echo katarskiej "endury" – dobrowolnej rezygnacji z życia, samobójczej głodówki, którą podejmowali średniowieczni heretycy?

***

Czytaj także:

***

"Bóg jest obecny w formie nieobecności"

Simone Weil pozostawiła po sobie bardzo wiele rozproszonych tekstów, które składają się na szczególe dzieło religijno-filozoficzne. Dzieło to sytuuje się jednak – podobnie jak życie jej autorki – gdzieś "na skraju", poza głównymi nurtami filozofii europejskiej.

Ta wychowana w tradycji racjonalistycznej Żydówka uważana jest przez wielu za wielką XX-wieczną mistyczkę – chrześcijańską, choć wykraczającą poza ramy tej religii, niemieszczącą się w jej ortodoksji.

– Ona godzi w sobie jednocześnie ortodoksję i herezję – opowiadał o złożonym charakterze jej myśli prof. Zbigniew Mikołejko.

Simone Weil w swoich rozważaniach, nieujętych nigdy w jakąś spójną całość, starała się między innymi naświetlić podstawowy problem teodycei: obecność zła w świecie stworzonym przez dobrego i wszechmocnego Boga. Pisała przy tym również o wartości ateizmu ("Religia jako źródło pociechy jest przeszkodą w prawdziwej wierze. W tym sensie ateizm jest oczyszczeniem") czy też o teologicznych paradoksach ("Bóg może być obecny w stworzeniu tylko w formie nieobecności"; "Cierpienie - wyższość człowieka nad Bogiem. Trzeba było Wcielenia, aby ta wyższość nie była czymś gorszącym").

– Jest ona autorką dość szczególnej wersji "zakładu Pascala" – mówił prof. Zbigniew Mikołejko. – Ten zakład był zdroworozsądkowy: przy założeniu, że Boga nie ma, jeśli "wygrasz", nic nie zyskasz. Jeśli "przegrasz", stracisz wszystko. I na odwrót: przy założeniu, że Bóg jest, jeśli "wygrasz", zyskujesz wszystko, jeśli "przegrasz", nie tracisz nic. Według Simone Weil, nawet jeśli "przegrasz", zakładając, że Bóg jest, i tak coś zyskujesz. Bo nawet jeśli Bóg jest złudzeniem, opowiadamy się po stronie dobra – tłumaczył prof. Mikołejko.


Posłuchaj
18:56 weil-1.mp3 Prof. Zbigniew Mikołejko o Simone Weil. Audycja z cyklu "Alfabet filozofów" autorstwa Doroty Gacek i Elżbiety Łukomskiej (PR)

 

"Sokrates naszych czasów"

Simone Weil z jednej strony czerpała z tradycji chrześcijańskiej (koncentrując się na Ewangeliach, na "Kazaniu na górze", na "Księdze Hioba"), z drugiej strony szukała natchnienia w innych tradycjach kulturowych: w hinduskich "Upaniszadach", w myśli gnostyckiej, a nade wszystko w tekstach starogreckich. Bardzo ważny był dla niej Platon i jego idea dobra i piękna, w micie o Prometeuszu dopatrywała się intuicji chrystologicznych, a od stoików uczyła się przyjmowania trudnego losu, "amor fati".

– Ona jest wiecznie niezadowolonym Sokratesem naszego czasu – opowiadał o Simone Weil prof. Zbigniew Mikołejko. A prof. Tadeusz Sławek dodawał: – Tak jak u Greków jej filozofia nie była akademicka, ale próbowała odpowiedzieć na pytanie, co to znaczy żyć życiem mądrym.

Bo, jak podkreślali znawcy, w dziele Simone Weil nie chodziło o "filozofię" czy nawet o "religię", ale o życie. I o miłość. Może dlatego stała się tak ważną postacią dla wielu, w tym: dla polskich pisarzy i poetów.

Duchowa mistrzyni 

Do popularności Simone Weil w Polsce z pewnością przyczynił się Czesław Miłosz, którego przekład pism Weil ukazał się w 1958 roku w Bibliotece "Kultury". Teksty wielkiej Francuzki podsunął mu Józef Czapski, sam zafascynowany myślą Weil – będzie do niej częstokroć wracał na kartach swojego słynnego dziennika. Czapski toczył z nią spory, ale była dla niego wielkim autorytetem, jedną z przewodniczek duchowych.

W różnej mierze Simone Weil stała się ważna także dla Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Anny Kamieńskiej, Andrzeja Kijowskiego czy Stanisława Vincenza. Postać Weil przywołuje również Witold Gombrowicz w "Dzienniku" – by po raz kolejny, tym razem w kontraście do szaleńczej Simone, pokazać siebie. Wracali do niej także tacy twórcy jak Jerzy Grotowski (fragmenty tekstów Weil znalazły się w słynnym "Apocalypsis cum figuris") czy też Krystian Lupa (w spektaklu "Persona. Ciało Simone"). 

W świadectwa tych wiernych, choć często i sprzeczających się z nią, czytelników Simone Weil znaleźć można rzecz charakterystyczną: jej teksty były wsparciem, zwłaszcza w trudnych chwilach życia. Wsparciem nieprzynoszącym łatwych odpowiedzi, wręcz przeciwnie: pokazującym nierozwiązywalne tajemnice życia i cierpienia, uczącym, że brak odpowiedzi jest czasami jedynym dowodem na to, że ta odpowiedź – gdzieś, w strefie nadprzyrodzonej – istnieje.

jp

Na podstawie: S. Weil "Wybór pism", tł. Cz. Miłosz, Kraków 1991; S. Weil "Świadomość nadprzyrodzona", tł. A. Olędzka-Frybesowa, Warszawa 1996; T. Merton, Cz. Miłosz, "Listy", Kraków 1991; Ł. Tischner, "Gombrowicza milczenie o Bogu", Kraków 2013.


Czytaj także

Zakazany Orwell i trudna Ameryka. Radiowy alfabet Czesława Miłosza

Ostatnia aktualizacja: 14.08.2021 05:50
14 sierpnia mija 17. rocznica śmierci Czesława Miłosza. To dobra okazja, by przypomnieć z radiowych archiwów wypowiedzi poety, które układają się w swoisty - złożony z wielkich nazwisk i osobistych opowieści - alfabet.   
rozwiń zwiń

Czytaj także

"Trzeba być podróżnikiem, nie turystą". Wyprawy ze Zbigniewem Herbertem

Ostatnia aktualizacja: 28.07.2021 06:03
Zbigniew Herbert poświęcił wiele swoich tekstów podróżowaniu, jednej ze swoich największych pasji. Poznajemy dzięki nimi nie tylko ukochane przez poetę miejsca, lecz także uczymy się trudnej sztuki uważnego doświadczania świata. O podróżowaniu Herbert wielokrotnie opowiadał również w Polskim Radiu. 
rozwiń zwiń