X
Szanowny Użytkowniku
25 maja 2018 roku zaczęło obowiązywać Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r (RODO). Zachęcamy do zapoznania się z informacjami dotyczącymi przetwarzania danych osobowych w Portalu PolskieRadio.pl
1.Administratorem Danych jest Polskie Radio S.A. z siedzibą w Warszawie, al. Niepodległości 77/85, 00-977 Warszawa.
2.W sprawach związanych z Pani/a danymi należy kontaktować się z Inspektorem Ochrony Danych, e-mail: iod@polskieradio.pl, tel. 22 645 34 03.
3.Dane osobowe będą przetwarzane w celach marketingowych na podstawie zgody.
4.Dane osobowe mogą być udostępniane wyłącznie w celu prawidłowej realizacji usług określonych w polityce prywatności.
5.Dane osobowe nie będą przekazywane poza Europejski Obszar Gospodarczy lub do organizacji międzynarodowej.
6.Dane osobowe będą przechowywane przez okres 5 lat od dezaktywacji konta, zgodnie z przepisami prawa.
7.Ma Pan/i prawo dostępu do swoich danych osobowych, ich poprawiania, przeniesienia, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania.
8.Ma Pan/i prawo do wniesienia sprzeciwu wobec dalszego przetwarzania, a w przypadku wyrażenia zgody na przetwarzanie danych osobowych do jej wycofania. Skorzystanie z prawa do cofnięcia zgody nie ma wpływu na przetwarzanie, które miało miejsce do momentu wycofania zgody.
9.Przysługuje Pani/u prawo wniesienia skargi do organu nadzorczego.
10.Polskie Radio S.A. informuje, że w trakcie przetwarzania danych osobowych nie są podejmowane zautomatyzowane decyzje oraz nie jest stosowane profilowanie.
Więcej informacji na ten temat znajdziesz na stronach dane osobowe oraz polityka prywatności
Rozumiem
more_horiz
Historia

"Dziady" po raz pierwszy, czyli Wyspiański tnie arcydzieło

Ostatnia aktualizacja: 31.10.2021 05:56
Prapremiera teatralna najważniejszego dla polskiej literatury dramatu - "Dziadów" Adama Mickiewicza - odbyła się prawie 70 lat po powstaniu dzieła: 31 października 1901 roku. Autor inscenizacji, Stanisław Wyspiański, zebrał wszystkie części tekstu, dokonując jednak wielu skrótów. "To barbarzyństwo", komentowali niektórzy.
Fragm. pocztówki (na podstawie fotografii J. Sebalda) ze spektaklu Dziady A. Mickiewicza w inscenizacji St. Wyspiańskiego
Fragm. pocztówki (na podstawie fotografii J. Sebalda) ze spektaklu "Dziady" A. Mickiewicza w inscenizacji St. WyspiańskiegoFoto: Polona/domena publiczna

Posłuchaj

13:21 encyklopedia teatru polskiego (213)___677_15_ii_tr_0-0_149180975c781b64[00].mp3 Wokół "Dziadów" Adama Mickiewicza. Audycja Dariusza Kosińskiego z cyklu "Encyklopedia Teatru Polskiego" (PR, 2015)

Stanisław Wyspiański - młodopolski dramaturg, artysta, a przy tym teatralny reformator - wydawał się stworzony do tej przełomowej roli: przeniesienia "Dziadów" na scenę. Był już cenionym twórcą, a po głośniej prapremierze jego "Wesela" - w marcu 1901 roku - otrzymał wieniec z jakże symboliczną, nawiązującą do Mickiewiczowskiego mesjasza narodu, liczbą "czterdzieści i cztery". Dla niektórych zajął już miejsce czwartego wieszcza.

Między innymi to sprawiło, że Józef Kotarbiński - dyrektor Teatru Miejskiego w Krakowie - zlecił Stanisławowi Wyspiańskiemu pracę nad pierwszą inscenizacją całych "Dziadów" Mickiewicza. Wyzwanie bowiem było ogromne.

Chronologia versus numeracja

W przypadku "Dziadów" samo określenie "całości" nastręcza już spore trudności. Mamy tu trzy ukończone części – II, IV i III, nieukończoną część I, epicki "Ustęp" towarzyszący części III, balladowy prolog całości zatytułowany "Upiór", liryczny epilog "Do przyjaciół Moskali", w końcu: prozatorskie przedmowy do części II i III, a także objaśnienia poety do części III.

Na tę kompozycyjną i gatunkową różnorodność nakłada się kolejna komplikacja: numeracja poszczególnych części nadana przez poetę nie jest zgodna z czasem ich powstania. Najprawdopodobniej najpierw powstała część II (1820 lub 1821), potem trwały prace nad I (1821), część IV powstała między 1821 a 1823, zaś najważniejsza, część III, w 1832 roku.

Fakty te są istotne w kontekście inscenizacji, gdyż według niektórych tak niespójne i meandryczne (a przy tym wizyjne i pełne duchów) "Dziady" były prawie niemożliwie do pokazania na scenie.

- Niezależnie od tego, jaką decyzję inscenizator tu podejmie, czy wziąć pod uwagę porządek numeryczny czy chronologiczny, zawsze będzie to częściowo sprzeczne z niespójną decyzją Mickiewicza - mówił Dariusz Kosiński w radiowej "Encyklopedii Teatru Polskiego".

"Wyspiański dostanie lanie"

Wyzwań tych świadomy był dyrektor krakowskiego Teatru Miejskiego, stąd wybór Wyspiańskiego jako tego, który może zmierzyć się z arcydziełem. A przy tym - jako tego, na którego w razie niepowodzenia spadnie ostrze krytyki. "Wiesz, Józeczku – pisała do Józefa Kotarbińskiego jego żona Lucyna, przychodzi mi myśl taka: proś Wyspiańskiego o skróty, on wtedy dostanie lanie (przepraszam za wyrażenie, ale muszę mówić, jak było), a przy tobie zostanie chwała, żeś Dziady wprowadził".

Sam autor "Wesela" oczywiście również wiedział o trudnościach w pokazaniu na teatralnych deskach tak złożonego dzieła. I dokonał, co było do przewidzenia, skrótów: wykreślił prawie połowę tekstu, a to, co wybrał, złożył w siedem scen. Całość chciał zamknąć w ramach czterech godzin.


Posłuchaj
43:25 o teatralnej tradycji 'dziadów'___1544_05_ii_tr_0-0_99099275c79d681[00].mp3 O teatralnej tradycji "Dziadów" Adama Mickiewicza. Audycja Iwony Malinowskiej z udziałem prof. Barbary Osterloff i Janusza Majcherka (PR, 2005)

Biograficznie, bez mesjanizmu

"Dziady" według Stanisława Wyspiańskiego spajał zarówno tytułowy obrzęd - przedstawienie rozpoczynało się i kończyło sceną na cmentarzu - jak i temat, jakim była biografia głównego bohatera: Gustawa-Konrada. W tej roli wystąpił Andrzej Milewski, wystylizowany, co istotne, na samego Adama Mickiewicza. Dzięki temu scenicznemu przywołaniu wieszcza "Dziady" Wyspiańskiego stawały się również opowieścią o samym twórcy arcydramatu.

Najbardziej charakterystyczne - i zaskakujące - w tej inscenizacji było chyba to, że Wyspiański w znaczący sposób pozbył się aspektu metafizycznego (z postaci pozaziemskich został zły Duch oraz Archanioł) oraz wątków mesjanistycznych. Martyrologia rozpatrywana była tu w kategoriach ziemskich - były ofiary i byli kaci - a nie transcendentnych, z odwołaniem do Boga i dziejów Polski.

Dla zilustrowania zabiegów inscenizatorskich Wyspiańskiego: z 330 wierszy "Wielkiej Improwizacji" zostawił zaledwie 69. Usunął między innymi wszystkie, bluźnierczo kierowane do Boga przez Konrada, wykrzyknienia: "milczysz". Tłumaczył później, że nikt na nie nie odpowiada, zatem nie ma sensu tego powtarzać.

Pochwała za początki i lament nad tekstem

Kraków był na przełomie wieków teatralną mekką - przyjeżdżała tu nawet publiczność z Kongresówki, by obejrzeć spektakle, których nie było można z powodów cenzuralnych zobaczyć w Warszawie. Prapremiera "Dziadów" była magnesem, który ściągnął do krakowskiego Teatru Miejskiego wielu. Nie zabrakło oczywiście uważnych krytyków.

- Opinie o "Dziadach" według Wyspiańskiego były rozmaite - opowiadała w Polskim Radiu prof. Barbara Osterloff. - Po raz pierwszy dzieło Mickiewicza zostało pokazane w teatrze. To samo w sobie było wartością. Ale i były opinie upominające autora inscenizacji i stojące w obronie całości tekstu.

Jeden z młodych recenzentów, Mieczysław Limanowski, pisał po krakowskiej prapremierze, że przez znaczne skrócenie tekstu "dopuszczono się barbarzyństwa artystycznego". Wyspiański został również ostro skrytykowany za pozbawienie dramatu cech misteryjnych, za rezygnację z ukazania planu nadprzyrodzonego.

"Udowodnił, że to dramat"

W wywiadzie prasowym udzielonym w listopadzie 1901 roku sam Wyspiański, tłumacząc się ze swoich inscenizatorskich decyzji, mówił, że "dla dramatu trzeba było ocalić przede wszystkim dramat, więc nie deklamację, nie czystą refleksję. (…). Dziady dla perspektywy scenicznej koniecznie wymagają pewnych skróceń, a po ich poczynieniu są wielkim, potężnym dramatem tylko".

W podobnym duchu wypowiadał się o tych pierwszych scenicznych "Dziadach" teatrolog Wiktor Brumer. Według niego układ Mickiewiczowskiego tekstu zaproponowany przez Wyspiańskiego był "wybitnym czynem teatru, który realistycznymi środkami udowodnił, że poemat Mickiewicza ma charakter dramatu. Było to już bardzo dużo. Inscenizacja Wyspiańskiego zniweczyła przesąd o rzekomej niesceniczności utworu".

Fragm. pocztówki (na podstawie fotografii J. Sebalda) ze spektaklu "Dziady" A. Mickiewicza w inscenizacji St. Wyspiańskiego. Fot. Polona/domena publiczna Fragm. pocztówki (na podstawie fotografii J. Sebalda) ze spektaklu "Dziady" A. Mickiewicza w inscenizacji St. Wyspiańskiego. Fot. Polona/domena publiczna

"Dziady" według Wyspiańskiego otwierają listę znaczących dla polskiej kultury inscenizacji tej "biblii narodowego dramatu”. Na liście tej znajdują się między innymi wystawienia Leona Schillera (1932), Kazimierza Dejmka (1967), Konrada Swinarskiego (1973) czy Michała Zadary, który w latach 2014-2015 jako pierwszy wystawił "Dziady" w całości. Bez skreśleń.

jp

Na podstawie:
J. Ciechowicz, "Spór Wyspiańskiego z Mickiewiczem", "Ethos" 1999, nr 4.
M. Bialota, "Mickiewicz Redutowców", "Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria" 2002, nr 2.

Czytaj także

Stanisław Wyspiański - czwarty wieszcz narodowy

Ostatnia aktualizacja: 28.11.2021 05:50
Po premierze "Wesela" stał się symbolem. "Niewielu dusza i serce, myśl i ból były tak na wskroś polskie, nasze własne jak Wyspiańskiego" - pisała krakowska gazeta "Czas" nazajutrz po śmierci artysty.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie - scena prawdziwie narodowa

Ostatnia aktualizacja: 21.10.2021 05:35
128 lat temu otwarto jedną z najwspanialszych scen teatralnych w Polsce - Teatr Miejski w Krakowie, przemianowany później na Teatr im. Juliusza Słowackiego. Ta historyczna data, 21 października 1893 roku, zapoczątkowała działalność teatru, w którym, jak w soczewce, odbijały się losy końca XIX i początku XX wieku.
rozwiń zwiń