X
Szanowny Użytkowniku
25 maja 2018 roku zaczęło obowiązywać Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r (RODO). Zachęcamy do zapoznania się z informacjami dotyczącymi przetwarzania danych osobowych w Portalu PolskieRadio.pl
1.Administratorem Danych jest Polskie Radio S.A. z siedzibą w Warszawie, al. Niepodległości 77/85, 00-977 Warszawa.
2.W sprawach związanych z Pani/a danymi należy kontaktować się z Inspektorem Ochrony Danych, e-mail: iod@polskieradio.pl, tel. 22 645 34 03.
3.Dane osobowe będą przetwarzane w celach marketingowych na podstawie zgody.
4.Dane osobowe mogą być udostępniane wyłącznie w celu prawidłowej realizacji usług określonych w polityce prywatności.
5.Dane osobowe nie będą przekazywane poza Europejski Obszar Gospodarczy lub do organizacji międzynarodowej.
6.Dane osobowe będą przechowywane przez okres 5 lat od dezaktywacji konta, zgodnie z przepisami prawa.
7.Ma Pan/i prawo dostępu do swoich danych osobowych, ich poprawiania, przeniesienia, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania.
8.Ma Pan/i prawo do wniesienia sprzeciwu wobec dalszego przetwarzania, a w przypadku wyrażenia zgody na przetwarzanie danych osobowych do jej wycofania. Skorzystanie z prawa do cofnięcia zgody nie ma wpływu na przetwarzanie, które miało miejsce do momentu wycofania zgody.
9.Przysługuje Pani/u prawo wniesienia skargi do organu nadzorczego.
10.Polskie Radio S.A. informuje, że w trakcie przetwarzania danych osobowych nie są podejmowane zautomatyzowane decyzje oraz nie jest stosowane profilowanie.
Więcej informacji na ten temat znajdziesz na stronach dane osobowe oraz polityka prywatności
Rozumiem
more_horiz
Historia

Synagoga Wielka w Katowicach. Zabytek, którego już nie ma

Ostatnia aktualizacja: 12.10.2021 05:40
12 października 1900 roku odbyło się uroczyste otwarcie Synagogi Wielkiej w Katowicach. Przed II wojną światową była to największa bożnica w mieście, mogąca pomieścić ponad tysiąc wiernych i przykuwającą uwagę swoją zdobioną kopułą i wielkimi neogotyckimi oknami. Świątynia nie dotrwała do naszych czasów - została spalona przez Niemców na początku września 1939 roku. 
Synagoga Wielka w Katowicach na pocztówce niemieckiej sprzed I wojny światowej
Synagoga Wielka w Katowicach na pocztówce niemieckiej sprzed I wojny światowej Foto: Polona/Domena publiczna

Wielotysięczne przedsięwzięcie

Pierwsze pomysły wybudowania bożnicy pojawiły się początku lat 90. XIX wieku, gdy - po przyłączeniu do Gminy Synagogalnej w Katowicach wsi Bogucice i Zawodzie - okazało się, że Stara Synagoga nie jest już w stanie pomieścić wszystkich wiernych. Dysponowała ona bowiem zaledwie trzystoma miejscami siedzącymi, podczas gdy w ówczesnych czasach ludność żydowska stanowiła blisko trzynaście procent populacji tego sześciotysięcznego miasta.

Według informacji dostępnych na stronie warszawskiego Muzeum Historii Żydów Polskich Polin po konsultacji Gminy ze specjalnie w tym celu powołanymi organami doradczymi - Komisją Finansową i Komisją Budowy - żydowscy przedstawiciele zwrócili się do pruskich władz państwowych o zgodę na budowę, którą udało się zdobyć w 1897 roku.

Niedługo później Gmina kupiła za sumę 6000 marek działkę - mieszczącą się przy dzisiejszej ulicy Adama Mickiewicza - o powierzchni 4400 metrów kwadratowych. Prócz samej synagogi na terenie miał stanąć budynek administracyjny z salą posiedzeń dla Gminy i mieszkaniami dla zarządcy i sługi bożnicy (obecnie znajduje się w nim przychodnia zdrowia), mykwa (aktualnie mieści się w niej siedziba firmy ubezpieczeniowej), rytualna rzeźnia drobiu i piekarnia macy.

Stara pocztówka przedstawiająca dawny wygląd ulicy Mickiewicza w Katowicach. W tle widać Synagogę Wielką. Źródło: Wikimedia commons/Domena publiczna
Stara pocztówka przedstawiająca dawny wygląd ulicy Mickiewicza w Katowicach. W tle widać Synagogę Wielką. Źródło: Wikimedia commons/Domena publiczna

Budynki miał otoczyć ogród ozdobny. Według planów sama synagoga natomiast miała być na tyle wielka, aby pomieścić co najmniej sześciuset mężczyzn i czterysta pięćdziesiąt kobiet.

Koszt przedsięwzięcia początkowo wyceniono na 350 tysięcy marek, ostatecznie osiągnął on jednak 500 tysięcy marek.

W stylu neogotyckim  i neorenesansowym

Spośród trzech nadesłanych projektów, Komisja Budowy wybrała koncepcję architekta Maxa Grünfelda, reprezentującego firmę Ignatz Grünfeld Baugeschäft, która trzydzieści lat wcześniej zbudowała Starą Synagogę w Katowicach.

Kamień węgielny pod budowę położył w 1896 roku ówczesny rabin katowicki Salomon Wiener, natomiast same prace rozpoczęły się wczesną jesienią 1898 roku. Trwały dwa lata, a zwieńczyło je otwarcie synagogi 12 października 1900 roku w święto Rosz ha-Szana, będące judaistycznym Nowym Rokiem. Głównym punktem programu była uroczysta procesja zaproszonych gości i wiernych oraz zapalenie w świątyni wiecznego światła.


Synagoga Wielka w Katowicach na niemieckiej pocztówce wydanej przed 1918 rokiem. Źródło: Polona/Domena publiczna
Synagoga Wielka w Katowicach na niemieckiej pocztówce wydanej przed 1918 rokiem. Źródło: Polona/Domena publiczna

Jak wynika z informacji opublikowanych na stronie Muzeum Historii Żydów Polskich Polin w Warszawie, budynek według projektu Grünfelda łączył w sobie elementy stylu neogotyckiego, eklektycznego, neorenesansowego i mauretańskiego, a także nawiązywał do Nowej Synagogi w Berlinie i bożnicy w niemieckim mieście Bochum. Wzniesiony został na planie prostokąta i mógł pomieścić prawie siedmiuset mężczyzn i trochę ponad pięćset kobiet. Wyróżniał się wielką zdobioną kopułą o żebrowej konstrukcji zakończoną latarnią oraz dużymi neogotyckimi oknami udekorowanymi maswerkami.

Prócz wspomnianej już mykwy i budynku administracyjnego dla Gminy Synagogalnej, ostatecznie zdecydowano się wznieść również szkołę. Obecnie w budynku mieści się liceum.

Zniszczenie i planowana odbudowa

Według informacji dostępnych na stronie Muzeum Polin bożnica spłonęła wieczorem 8 września 1939 roku. Ogień został podłożony przez Niemców, którzy nadzorowali, aby nikt nie próbował go ugasić. I tak koło trzeciej w nocy zapadł się dach budynku wraz z ozdobną kopułą, a Wielka Synagoga przeszła do historii.

Kilkanaście dni później Niemiecka Policja Budowlana nakazała lokalnej Gminie żydowskiej rozebrać pozostałości po bożnicy. Wkrótce potem budynki administracyjne, które ocalały zostały przejęte przez Gestapo.

Zobacz także:

Pierwsze plany odbudowy synagogi zaczęły powstawać tuż po wojnie, jednak nigdy nie udało się ich zrealizować. W 2006 roku zamiary te wskrzesiła fundacja Or Chaim, która opublikowała projekty odbudowy bożnicy w formie, w jakiej istniała jeszcze na początku 1939 roku. Obecnie na terenie świątynnym znajduje się Plac Synagogi z targiem oraz pomnik ją upamiętniający.

jb

Podczas pracy korzystałam z artykułu poświęconego Synagodze Wielkiej w Katowicach, opublikowanego na stronie Muzeum Historii Żydów Polskich Polin w Warszawie. 

Czytaj także

Henryk Sławik - Polak, który uratował 5 tysięcy Żydów

Ostatnia aktualizacja: 04.02.2018 15:52
Czy podczas dramatycznej próby Henryk Sławik rzeczywiście obciążył swojego przyjaciela i współpracownika Josefa Antalla? Dlaczego tak mało do dziś o nim wiemy? O tym mówiliśmy w "Labiryncie historii". 
rozwiń zwiń

Czytaj także

Archiwum Ringelbluma - niezwykłe świadectwo Zagłady

Ostatnia aktualizacja: 09.12.2020 05:50
Żydowski historyk Emmanuel Ringelblum skrupulatnie notował sytuację w warszawskim getcie podczas II wojny światowej. Dzięki jego staraniom w 1940 roku powstało jedno z najważniejszych źródeł dokumentujących Zagładę. Dokładnie 70 lat temu w gruzach stolicy odnaleziono część archiwum. 
rozwiń zwiń

Czytaj także

"Bohater tamtych czasów". Udało się odtworzyć historię artysty Getta Warszawskiego

Ostatnia aktualizacja: 29.01.2021 12:07
Imię i życiorys Beniamina Rozenfelda, autora cyklu pięciu rysunków z Archiwum Ringelbluma, przedstawiających warunki życia i śmierć w getcie warszawskim, zostały potwierdzone przez badaczkę dr Agnieszkę Żółkiewską z Żydowskiego Instytutu Historycznego.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Polska pomoc Żydom w czasie II wojny światowej. PISM zebrał kilkaset dokumentów

Ostatnia aktualizacja: 07.10.2021 09:56
Polska dyplomacja zorganizowała jedną z największych akcji pomocy Żydom w czasie II wojny światowej - wynika z publikacji pt. "Rząd RP na uchodźstwie wobec Żydów 1939-1945", którą wydał Polski Instytut Spraw Międzynarodowych. W tomie zebrano ponad 550 dokumentów ukazujących systemowość i masowy charakter tej pomocy.
rozwiń zwiń