X
Szanowny Użytkowniku
25 maja 2018 roku zaczęło obowiązywać Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r (RODO). Zachęcamy do zapoznania się z informacjami dotyczącymi przetwarzania danych osobowych w Portalu PolskieRadio.pl
1.Administratorem Danych jest Polskie Radio S.A. z siedzibą w Warszawie, al. Niepodległości 77/85, 00-977 Warszawa.
2.W sprawach związanych z Pani/a danymi należy kontaktować się z Inspektorem Ochrony Danych, e-mail: iod@polskieradio.pl, tel. 22 645 34 03.
3.Dane osobowe będą przetwarzane w celach marketingowych na podstawie zgody.
4.Dane osobowe mogą być udostępniane wyłącznie w celu prawidłowej realizacji usług określonych w polityce prywatności.
5.Dane osobowe nie będą przekazywane poza Europejski Obszar Gospodarczy lub do organizacji międzynarodowej.
6.Dane osobowe będą przechowywane przez okres 5 lat od dezaktywacji konta, zgodnie z przepisami prawa.
7.Ma Pan/i prawo dostępu do swoich danych osobowych, ich poprawiania, przeniesienia, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania.
8.Ma Pan/i prawo do wniesienia sprzeciwu wobec dalszego przetwarzania, a w przypadku wyrażenia zgody na przetwarzanie danych osobowych do jej wycofania. Skorzystanie z prawa do cofnięcia zgody nie ma wpływu na przetwarzanie, które miało miejsce do momentu wycofania zgody.
9.Przysługuje Pani/u prawo wniesienia skargi do organu nadzorczego.
10.Polskie Radio S.A. informuje, że w trakcie przetwarzania danych osobowych nie są podejmowane zautomatyzowane decyzje oraz nie jest stosowane profilowanie.
Więcej informacji na ten temat znajdziesz na stronach dane osobowe oraz polityka prywatności
Rozumiem
more_horiz
Historia

Jerzy Nowosielski - artysta na styku kultur

Ostatnia aktualizacja: 21.02.2020 05:45
Dorastał na pograniczu różnych narodów i wyznań. Swoją prawosławną duchowość przekładał na obrazy, w których starał się łączyć tradycje Wschodu i Zachodu. U szczytu popularności jego dzieła doczekały się nawet licznych falsyfikatów za granicą. W Archiwum Polskiego Radia zachowały się wywiady z artystą.
Audio
  • O ikonach i malarstwie mówił sam Jerzy Nowosielski oraz krytycy sztuki w audycji Jerzego Swalskiego "Witryna sztuk wszelkich". (PR, 18.05.1992)
  • Artysta mówił o swoim życiu, twórczości i prawosławiu w audycji Jerzego Swalskiego "Jerzy Nowosielski - życie i twórczość". (PR, 12.04.1993)
Profesor Jerzy Nowosielski na tle polichromii, Kraków 31.03.1995
Profesor Jerzy Nowosielski na tle polichromii, Kraków 31.03.1995Foto: PAP/Jacek Bednarczyk

Jerzy Nowosielski zmarł 9 lat temu, 21 lutego 2011 roku w następstwie ciężkiej choroby. Został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Wychowany na styku kultur

Jerzy Nowosielski przyszedł na świat 7 stycznia 1923 roku w Krakowie. Urodził się w rodzinie mieszanej zarówno narodowościowo, jak i religijnie - jego matka była spolonizowana Austriaczką wyznania rzymskokatolickiego, zaś ojciec Stefan - Łemkiem wyznania grekokatolickiego. Rodzina była naznaczona szczególną tragedią - pod koniec I wojny światowej zmarło na szkarlatynę dwóch starszych braci Jerzego. Z tego powodu rodzice w stosunku do najmłodszego syna byli wręcz nadopiekuńczy. Zabraniali mu się bawić z kolegami na podwórku i uprawiać różne sporty.

Jerzy zainteresowanie sztuką przejawiał już w dzieciństwie za sprawą ojca, który po pracy na kolei malował obrazy. W domu zgromadził także pokaźną bibliotekę, w której było wiele książek z zakresu literatury pięknej, historii, sztuki i religii, do której chętnie zaglądał Jerzy.

Istotne dla rozwoju Jerzego było wychowanie w rodzinie mieszanej wyznaniowo. Malarz przyznawał po latach, że ma za sobą podwójny chrzest - oficjalny w kościele rzymskokatolickim i niejawny w cerkwi grekokatolickiej. Wynikało to z faktu, że matka była niechętna religii męża. W obliczu takiej sytuacji, ojciec potajemnie zabierał syna na cerkiewne nabożeństwa i nauczył używanego w liturgii języka starocerkiewnosłowiańskiego.

Sytuacja rodzinna wpłynęła także na postrzeganie przynależności narodowej malarza. Nowosielski jako dorosły mówił o sobie: "Jestem Polakiem, troszkę Ukraińcem, troszkę Niemcem. Jedno oko jest polskie, a drugie ukraińskie. Najbardziej czuję się związany z kulturą polską, bo tu istnieję, ale także z ukraińską i rosyjską. Jestem właściwie trójjęzyczny".

Przełom w artystycznym i duchowym życiu

W latach 30. jako nastolatek wraz z ojcem odwiedził zamieszkałą we Lwowie ciotkę. Rodzina postanowiła wybrać się do Muzeum Ukraińskiego, by obejrzeć tamtejsze zbiory. Jerzy zachwycił się wystawianymi tam zabytkowymi ikonami. Stwierdził wtedy, że w przyszłości chciałby tworzyć podobne.

W wieku 16 lat wybrał się na samotną pielgrzymkę do klasztoru w Ławrze Poczajowskiej, jednego z głównych ośrodków prawosławnego kultu. Nie spodziewał się wtedy, że przestępując próg świątyni, znajdzie się pod urokiem pełnego przepychu cerkiewnego wystroju wnętrza. Uczestnictwo w nabożeństwie dostarczyło mu tak silnych uniesień duchowych, że pod ich wpływem podjął decyzję o zostaniu prawosławnym.

II wojna światowa

We wrześniu 1939 roku wraz z rodziną uciekł przed nacierającymi wojskami niemieckimi do Lwowa. Dwa lata później skończył miejscowe technikum budowlane. Pomimo trudnych warunków wojennych postanowił realizować swoje artystyczne zamiłowania i w tym samym roku rozpoczął kurs w Kunstgewerbeschule w budynku przedwojennej Akademii Sztuk Pięknych. Choć szkoła znajdowała się pod nadzorem okupacyjnych władz niemieckich, polscy profesorowie zachowali przedwojenny dryl i program nauczania.

Co ciekawe Nowosielski nie należał do pilnych studentów - z większości przedmiotów otrzymywał oceny mierne i dostateczne. Jednak zdobytą w tej szkole wiedzę doceniał po latach: "Wyniosłem z tej szkoły duże praktyczne umiejętności, przede wszystkim na temat techniki malarstwa ściennego, która przydała mi się potem przy ikonach".

Klasztor

Po zakończeniu kursu w 1942 roku postanowił... zostać prawosławnym mnichem. Decyzja podyktowana względami religijnymi, zbiegła się w czasie z wzmożonym kierowaniem młodzieży na roboty przymusowe do Niemiec. Wybór Nowosielskiego nieopatrznie przyczynił się do tego, że mógł spokojnie zostać w kraju.

Jerzy po raz drugi udał się do Ławry Poczajowskiej. Większość dnia spędzał na modlitwie i studiowaniu teologii. Właśnie w klasztorze, na zlecenie archimandryty (przełożonego w klasztorze prawosławnym), który postanowił wykorzystać wykształcenie młodego zakonnika, zaczął wykonywać pierwsze poważne prace malarskie. Namalował wtedy bogato zdobione polichromie na ścianach kaplicy.

Po roku malarz zrezygnował ze stanu duchownego. Stwierdził, że nie jest w stanie dłużej wytrzymać surowych reguł zakonnego życia.

Okres krakowski

W 1943 roku wrócił do rodzinnego Krakowa. Związał się wtedy z podziemną grupą plastyczną skupioną wokół Tadeusza Kantora. Młodzi artyści w warunkach konspiracyjnych organizowali wystawy i spektakle teatralne. Wtedy talent malarski Nowosielskiego został dostrzeżony przez szerszą grupę odbiorców, w tym samego Kantora. W 1944 roku Nowosielski sprzedał swój pierwszy obraz za niebagatelną w wojennej rzeczywistości sumę 200 złotych. W wyniku doświadczeń wojennych stracił wiarę. Szczególnie przeraziły go informacje o rzezi wołyńskiej i holocauście.

W 1945 roku rozpoczął studia na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Poznał tam poetę Tadeusza Różewicza, z którym przyjaźnił się do końca życia.

- Jednak niedługo byłem studentem. Po półtora roku zrezygnowałem ze studiów. Zostałem samoukiem - wspominał w wywiadzie dla Polskiego Radia z 1992 roku Jerzy Nowosielski.

Dlaczego zrezygnował z nauki na ASP? Posłuchaj audycji "Witryna sztuk wszelkich". 

Nowosielski w końcu lat 40. zaczął malować kobiece akty i miejskie pejzaże. Kiedy w 1950 roku władze zwolniły z pracy Tadeusza Kantora, którego był asystentem, wraz z żoną - również malarką Zofią Gutowską - wyjechał do Łodzi.

Wzięty malarz

W latach 50. Nowosielski przeżył nawrócenie. Zaczął wtedy stawiać pierwsze kroki jako pisarz ikon i malarz polichromii na terenie całej Polski, zarówno w kościołach, jak i w cerkwiach. Talent artysty został doceniony poza granicami - swoje wystawy organizuje nie tylko w Łodzi, Warszawie i Krakowie, ale też m.in. w Wenecji, Sao Paulo, Londynie, Paryżu i Wiedniu. Jego obrazy za granicą w latach 70. i 80. stały się tak popularne, że plagą stały się falsyfikaty dzieł malarza.

Teolog

Równolegle do drogi artystycznej, Nowosielski rozwijał się duchowo. W swoim księgozbiorze gromadził książki poświęcone teologii różnych wyznań. Najbardziej fascynowało go wczesne chrześcijaństwo i dzieje tej religii przed schizmą wschodnią w 1054 roku. Ubolewał nad tym, że chrześcijanie nie są jednością. Z tego powodu zaangażował się w dialog ekumeniczny. W 1985 roku wydał pracę "Wokół ikony", a w 1991 roku "Inność prawosławia", gdzie oprócz teorii malarstwa przedstawił swoje poglądy teologiczne.

- Gdyby ktoś przeczytał wszystkie książki wydane o prawosławiu, to i tak nic o nim nie będzie wiedział, jeżeli nie przeżyje prawosławnego nabożeństwa – twierdził artysta w audycji "Życie i twórczość". - O prawosławiu można powiedzieć: przyjdź i zobacz. To trzeba posłuchać, zobaczyć i przeżyć, dopiero wtedy można czegoś dowiedzieć się o prawosławiu.

Co artysta szczególnie cenił w prawosławiu? Posłuchaj audycji "Jerzy Nowosielski – życie i twórczość".

Twórczość

- Jerzy Nowosielski to zjawisko tak niezwykłe i tak specjalne, że zaryzykowałabym stwierdzenie, że nie ma do niego analogii w całym świecie. To malarstwo żywione wielką tradycją bizantyjską – mówiła krytyk sztuki Wiesława Wierzchowska w audycji "Witryna sztuk wszelkich".

Nowosielski nie ukrywał, że był kontynuatorem wielkich mistrzów ikony. Szanował wszystkie rady i zalecenia w zakresie pisania ikon, a jednocześnie był malarzem na wskroś nowoczesnym i wręcz rewolucyjnym. Niestrudzenie poszukiwał nowych rozwiązań. Pochłoniety pracą, potrafił stworzyć polichromię na wielkiej ścianie w zaledwie 2-3 dni. W malarstwie reprezentował abstrakcjonizm i figuralizm.

- Umiał łączyć ze sobą tradycję Wschodu i Zachodu, Bizancjum z Rzymem. Ducha Wschodu połączył z ciągłą potrzebą poszukiwania Zachodu - dodała Wiesława Wierzchowska.

Czym jeszcze charakteryzowało się jego malarstwo? Posłuchaj audycji "Jerzy Nowosielski – życie i twórczość".

- Moja fascynacja ikoną bierze się z opozycji pomiędzy abstrakcją a figuracją. Ikona zrealizowała pewną syntezę przeciwstawnych możliwości, którą można realizować w malarstwie - wyjaśniał Jerzy Nowosielski w wywiadzie z 1993 roku.

Nowosielski wykonywał na zlecenie ikony, polichromie, a nawet projektował architekturę sakralną dla kościołów i cerkwi na całym świecie. Do jego najważniejszych realizacji należy kościół rzymskokatolicki w Wesołej pod Warszawą, gdzie sam zaprojektował całe wnętrze, włącznie z chórem, otoczeniem ołtarza, amboną i witrażami, cerkiew grekokatolicka w Górowie Iławeckim oraz cerkiew prawosławna w Krakowie, gdzie wykonał ikonostas i ikony.

Co jeszcze wykonał artysta? Dowiedz się z audycji "Jerzy Nowosielski – życie i twórczość".

- Nowosielski nie kopiował ikon na wzorcach bizantyjskich czy rosyjskich. Był oryginalny, a mimo to zachowywał treść teologiczną ikony – mówił ksiądz Anatol Szydłowski z warszawskiej parafii prawosławnej św. Jana Klimaka z wywiadzie dla Polskiego Radia z 1993 roku.

Pedagog

Pomimo braku formalnego wykształcenia od 1976 roku był profesorem na krakowskiej ASP.

- Dyplom przyznano mi wtedy, kiedy profesura chciała zaoferować mi katedrę w Krakowie. Kadra wzięła pod uwagę moją twórczość, wystawy, recenzje, całą działalność i na tej podstawie wypisano mi dyplom eksternistyczny - wyjaśniał Jerzy Nowosielski w audycji "Witryna sztuk wszelkich".

- Powiem przekornie, że jako młody człowiek czułem się dumny, że nie mam dyplomu akademickiego. Czułem się tak awangardowo – dodał artysta.

Jako profesor zasłynął z niespotykanych metod dydaktycznych stosowanych na zajęciach. Jakich? Dowiedz się z audycji "Witryna sztuk wszelkich".

W 1996 roku wraz z żoną założył  Fundację Nowosielskich, której celem jest wspieranie polskiej kultury i przyznawanie stypendiów uzdolnionym twórcom.

seb

Źródła: Archiwum Polskiego Radia, Krystyna Czerni, Nietoperz w świątyni. Biografia Jerzego Nowosielskiego, wyd. 2018.

Ten artykuł nie ma jeszcze komentarzy, możesz być pierwszy!
aby dodać komentarz
brak

Czytaj także

Święto Jordanu - pamiątka chrztu Chrystusa

Ostatnia aktualizacja: 19.01.2019 07:00
Święto Jordanu należy do jednych z najważniejszych świąt cerkiewnych. Przez wyznawców prawosławia obchodzone jest bardzo uroczyście 19 stycznia.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Tadeusz Makowski - malarz dzieci

Ostatnia aktualizacja: 29.01.2019 09:00
Długo poszukiwał swojej artystycznej drogi. W pamięci wielu zapisał się jako autor oryginalnych portretów dzieci.
rozwiń zwiń